Dołącz do czytelników
Brak wyników

Probiotyki w sporcie , Otwarty dostęp

23 października 2017

NR 9 (Kwiecień 2017)

Alergie i nietolerancje pokarmowe w sporcie

609

Alergie i nietolerancje pokarmowe stanowią coraz poważniejszy problem współczesnej cywilizacji. Częstość występowania nadwrażliwości pokarmowych systematycznie wzrasta, co budzi coraz większy niepokój, a zarazem zainteresowanie świata nauki – szczególnie specjalistów żywieniowych.  Szacuje się, że problem alergii i nietolerancji pokarmowych dotyczyć może nawet 200–250 mln ludzi na całym świecie, zatem znalezienie złotego środka umożliwiającego pełną identyfikację i skuteczne diagnozowanie pełnego spektrum niepożądanych reakcji na pokarmy jest jak najbardziej uzasadnione [1, 2].

Diagnozowanie

Alergie i nietolerancje pokarmowe diagnozowane są przede wszystkim w krajach wysoko rozwiniętych, gdzie stopień uprzemysłowienia generuje wysokie stężenie zanieczyszczeń środowiskowych. Drugim istotnym czynnikiem jest wysoki poziom higienizacji. Wyjałowienie otaczającego środowiska, czyli zmniejszenie ekspozycji na bakterie, grzyby, wirusy i inne czynniki zakaźne, powoduje zbyt niską stymulację mikrobiologiczną, która jest ważna dla prawidłowego działania układu immunologicznego. W konsekwencji, gdy nasza odporność „cierpi” na niedobór swoich naturalnych przeciwników, czyli mikrobów, zaczyna niewłaściwie reagować na czynniki zasadniczo nieszkodliwe dla organizmu, takie jak pokarmy czy alergeny wziewne [3, 4]. Pojęcie alergii nie jest jednorodne. Wyróżniamy zarówno alergie natychmiastowe (w których reakcja pojawia się bardzo szybko po kontakcie z alergizującym pokarmem), jak i alergie utajone (opóźnione), których objawy są wysoce niespecyficzne i często nieutożsamiane z typową alergią. Co więcej, pojawiają się one od kilku godzin do kilku dni po spożyciu alergizującego pokarmu. Reakcje opóźnione powszechnie nazywane są nietolerancją pokarmową. Jest to niewłaściwa nomenklatura, gdyż nietolerancje pokarmowe polegają na innym mechanizmie niż alergie. Nietolerancja nie jest mediowana przez wytwarzane przez układ immunologiczny przeciwciała, czyli nie angażuje układu odpornościowego. Nietolerancje pokarmowe to niewłaściwe, patologiczne reakcje organizmu na pokarm, będące wynikiem niedoborów enzymatycznych – braku lub zbyt niskiej aktywności enzymów. Enzymy trawienne to związki biorące udział w rozkładzie spożywanych pokarmów do postaci monomerów, czyli formy wykorzystywanej przez komórki organizmu. W sytuacji gdy jeden z enzymów nie działa prawidłowo, spożywany pokarm nie zostaje dostatecznie rozłożony, co może przyczyniać się do rozwoju dolegliwości trawiennych. 

POLECAMY

Najlepiej poznane nietolerancje pokarmowe to nietolerancja laktozy, fruktozy czy amin biogennych (histaminy i innych) [5]. Jak wcześniej wspomniano, alergia jest jednak zupełnie innym typem reakcji na pokarm. Nietolerancja pokarmowa dotyczy przede wszystkim węglowodanów. Reakcja alergiczna aktywuje układ immunologiczny do produkcji przeciwciał w odpowiedzi na białka pokarmowe. Niepożądane reakcje organizmu spowodowane nadaktywnością układu immunologicznego na spożywany pokarm, czyli alergie, mogą występować na drodze reakcji immunologicznej IgE-zależnej (typu 1) lub IgE-niezależnej (typu 3).

Alergia IgE-zalezna

Znana pod pojęciem alergii natychmiastowej jest reakcją pojawiającą się bezpośrednio po kontakcie z alergenem. Do najczęstszych objawów tej alergii pokarmowej należą problemy skórne (atopowe zapalenie skóry, pokrzywka), objawy ze strony przewodu pokarmowego (biegunki, zaparcia, bóle brzucha, mdłości czy krwawienia z przewodu pokarmowego) oraz ze strony układu oddechowego (przewlekłe alergiczne zapalenie nosa, astma oskrzelowa), a nawet będący bezpośrednim zagrożeniem życia szok anafilaktyczny (nagła i ostra reakcja alergiczna). Opisywana reakcja natychmiastowa jest najczęściej wywoływana w wyniku spożycia pokarmów najsilniej alergizujących: mleka i przetworów mlecznych, soi, białek jaja kurzego, orzeszków ziemnych, pszenicy oraz owoców morza. Alergia IgE-zależna często uwarunkowana jest genetycznie i ma charakter trwały, tj. nie przemija w trakcie dorastania. Niekiedy mówimy jednak o tzw. marszu alergicznym, tj. zmianie manifestacji reakcji alergicznej (alergia pokarmowa–atopowe zapalenie skóry–alergia wziewna–astma oskrzelowa). Jest to jednak inna manifestacja dokładnie tej samej jednostki chorobowej [6–8].

 

tab. 1. Charakterystyka niepożądanych reakcji na pokarm
(alergie natychmiastowe, alergie opóźnione, nietolerancje pokarmowe)

Typ reakcji pokarmowej

Czas manifestacji od kontaktu z alergenem Ilość alergizujących produktów     Odpowiedź organizmu

Możliwość leczenia

Nietolerancja pokarmowa

0,5–8 godz. 3 najlepiej poznane: laktoza, fruktoza, histamina nieimmunologiczna

możliwość podaży enzymu

Alergia IgE-zależna

od kilku minut do 8 godz. tzw. alergiczna ósemka immunologiczna

niemożliwa do wyleczenia

Alergia IgE-niezależna

8–96 godz. kilkanaście/kilkadziesiąt pokarmów immunologiczna

możliwa do wyleczenia

 

Najlepiej poznane nietolerancje pokarmowe to nietolerancja laktozy, fruktozy czy amin biogennych (histaminy i innych)

 

Alergia IgE-niezalezna

Błędnie kojarzona z nietolerancją pokarmową. Należą do niej niepożądane reakcje na pokarmy pojawiające się ze znacznym opóźnieniem od momentu ich spożycia (od 8 do nawet 96 godzin). Mówimy wówczas o nadwrażliwości pokarmowej IgA- i/lub IgG-zależnej. Opóźniona alergia na pokarmy nie jest uwarunkowana genetycznie i zawsze jest wynikiem uszkodzenia bariery zlokalizowanej w jelicie cienkim (tzw. zespół zwiększonej przesiąkliwości jelitowej, zwany powszechnie zespołem nieszczelnego jelita). Prawidłowe jej zdiagnozowanie, wdrożenie diety eliminującej szkodzące nam pokarmy oraz suplementacja wspomagająca regenerację nabłonka jelita umożliwia po określonym czasie powrót do pełnej diety. Innymi słowy, opóźniona alergia pokarmowa może być skutecznie leczona. Niestety utajone nadwrażliwości pokarmowe są jednak bardzo trudne, a niekiedy wręcz niemożliwe do samodzielnej identyfikacji. Wynika to z faktu, iż nie tylko zachodzą one ze znacznym opóźnieniem od spożycia alergizującego pokarmu, ale i ich manifestacje są wysoce niespecyficzne. Do typowych objawów ukrytej alergii na pokarmy należą chociażby bóle głowy, chroniczne zmęczenie, trądzik, nawracające infekcje, problem z nadmierną masą ciała, problemy gastryczne (biegunki, wzdęcia, zaparcia, bóle brzucha, refluks), ale i pogorszenie formy psychofizycznej, co często dotyczy zarówno sportowców wyczynowych, jak i amatorów. 

Jak już wspomniano, opóźniona alergia na pokarmy rozwija się w następstwie uszkodzenia bariery jelitowej i tak zwanego zespołu nieszczelnego jelita (ang. leaky gut syndrome). Jedną z głównych funkcji pełnionych przez barierę jelitową jest dbanie, by do układu krwionośnego przedostawały się tylko składniki niezbędne dla naszego organizmu (elektrolity, odpowiednio rozłożone substancje odżywcze) przy jednoczesnym zatrzymywaniu elementów potencjalnie szkodliwych (konserwanty, barwniki, toksyny) [9–11]. Na skutek uszkodzenia bariery jelitowej do krwi dostają się elementy niepożądane lub wręcz szkodliwe, co aktywuje nasz układ immunologiczny do walki z „zagrożeniem” na drodze produkcji przeciwciał. Prowadzi to w konsekwencji do rozwoju lokalnego (określone tkanki i narządy), a następnie do uogólnionego stanu zapalnego. 

Czynniki uszkadzające barierę jelitową

Do czynników najsilniej uszkadzających barierę jelitową, a co za tym idzie sprzyjających rozwojowi niepożądanych reakcji na pokarmy, należą: używki, wysokoprzetworzona żywność, stres, antybiotyki, leki (przeciwbólowe czy zobojętniające, tzw. IPP, czyli inhibitory pompy protonowej), a także nasilona aktywność fizyczna, do której zaliczamy sport wyczynowy. Wspomniane elementy wywierają destrukcyjny wpływ przez miesiące, a nawet lata, w wyniku czego uszkodzenia nabłonka kumulują się i dochodzi do ostatecznego rozszczelnienia opisywanej bariery [12]. 

Z tego względu w grupie sportowców wyczynowych problemy uszkodzonej bariery jelitowej i pojawiających się w następstwie ukrytych reakcji na pokarmy występują szczególnie często. Problemem jest fakt, iż wychwycenie momentu rozwoju niepożądanych reakcji na pokarmy jest trudne, a niekiedy wręcz niemożliwe do samodzielnej identyfikacji. W konsekwencji proces zapalny nasila się i prowadzi do dalszego pogarszania stanu zdrowia. To niestety przekłada się na pogorszenie formy psychicznej i fizycznej sportowca oraz redukuje zdolność do podejmowania codziennych treningów i negatywnie wpływa na osiągane wyniki.

 

Do częstych objawów, które mogą sugerować uszkodzenie bariery jelitowej i rozwój utajonych reakcji na pokarmy, należą przede wszystkim:

  • zespół chronicznego zmęczenia, 
  • poczucie demotywacji, 
  • dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego  (biegunki, wzdęcia, bóle brzucha, refluks żołądkowo-jelitowy), 
  • problemy skórne, 
  • migreny, 
  • zaburzenia hormonalne i szereg innych dolegliwości. 

Bardzo często objawy te nie są utożsamiane ze spożywanym pokarmem, a zastosowane leczenie (np. leki przeciwbólowe) ma charakter objawowy. Tymczasem rzeczywista przyczyna choroby nie zostaje wyeliminowana.

 

Należy podkreślić, iż utajona alergia pokarmowa może być wywoływana przez wszystkie pokarmy – nie tylko te powszechnie uważane za niezdrowe czy „alergicznie agresywne”, takie jak gluten czy mleko i produkty mleczne. Koniecznością jest więc identyfikacja poszczególnych, uczulających daną osobę pokarmów za pomocą specjalistycznych testów z krwi, oceniających reakcje IgA- i IgG-zależne. Pamiętać należy, iż integralnym elementem leczenia opóźnionych nadwrażliwości pokarmowych jest nie tylko dieta eliminacyjno-rotacyjna, lecz jednotorowo odbudowa uszkodzonego jelita. Proces ten obejmować powinien zarówno stosowanie dopasowanych probiotyków i prebiotyków, jak i eliminację czynników uszkadzających jelito. Raz jeszcze podkreślić należy, że rozwój utajonych reakcji na pokarmy jest zawsze wynikiem zwiększonej przesiąkliwości bariery jelitowej, nie ma więc charakteru dziedzicznego [13–15]. Z tego też względu utajone reakcje na pokarmy mogą być skutecznie leczone. 

Warto zatem zwrócić szczególną uwagę na reakcje i zachowania naszego organizmu w stosunku do poszczególnych składników pokarmowych. Dieta przeciętnego człowieka jest jednak na tyle zróżnicowana, iż samodzielne wykrycie nietolerowanych czy alergizujących pokarmów w większości przypadków jest niestety niemożliwe. Istotne, by w takich sytuacjach w pierwszej kolejności zdiagnozować problem za pomocą odpowiednich narzędzi diagnostycznych. 

Właściwa identyfikacja wszystkich pokarmów będących przyczyną pogorszenia naszego zdrowia i samopoczucia jest podstawą do wdrożenia diety eliminacyjno-rotacyjnej, polegającej na wykluczeniu pokarmów szkodliwych i rotacji pozostałymi składnikami pokarmowymi (aby nie dopuścić do rozwoju nowych nadwrażliwości pokarmowych w trakcie podjętej interwencji dietetycznej). Jednocześnie zaznaczyć należy, iż każda dieta eliminacyjna powinna być prowadzona pod okiem wykwalifikowanego dietetyka, celem niedopuszczenia do rozwoju ewentualnych niedoborów żywieniowych. 

Przy takim postępowaniu i jednoczesnej regeneracji rozszczelnionej bariery jelitowej dość szybko obserwowane są pożądane efekty w postaci wyraźnej, całościowej poprawy stanu zdrowia i kondycji psychofizycznej. Jest to szczególnie istotne zarówno u sportowców wyczynowych, jak i amatorów. Obserwacje praktyczne lekarzy sportowych i dietetyków wskazują, iż tego typu postępowanie prowadzi do uzyskania szybkiej poprawy formy i kondycji sportowca w stosunkowo niedługim czasie. 

 

Bibliografia dostępna w redakcji czasopisma.
 

Przypisy