Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdrowie i sprawność , Otwarty dostęp

11 grudnia 2019

NR 25 (Grudzień 2019)

BPA a zdrowie

Bisfenol A (znany jako BPA) to syntetyczny związek na bazie węgla, który jest wszechobecny we współ- czesnym świecie. Znajduje zastosowanie we wszystkim – od plastiko- wych butelek na wodę i pojemników do przechowywania żywności po paragony fiskal- ne i żywność oraz napoje puszkowane. Jest wszechobecny w naszym życiu, mimo że toksyczne właściwości BPA są już bardzo dobrze udokumentowane w literaturze medycznej. Wyniki prowadzonych badań są niestety przerażające. Wskazują między innymi, że substancja ta przede wszystkim negatywnie wpływa na gospodarkę hormonalną, powodując ogromne szkody w organizmie. Ale to nie jest jedyne zagrożenie.

BPA jest używany od ponad 50 lat do produkcji niektórych tworzyw sztucznych i żywic. Do organizmu trafia wraz z pożywieniem. Badania pokazują, jak substancja chemiczna ługuje się z pojemników wykonanych z BPA do żywności lub napojów i trafia do organizmu. W rzeczywistości krajowe badania zdrowia i żywienia przeprowadzone w latach 2003–2004 (NHANES III) przez Centers for Disease Control and Prevention (CDC) wyraźnie pokazują, jak powszechne jest narażenie na BPA: wykryto poziomy BPA w 93% z 2517 próbek moczu pobranych od osób w wieku od sześciu lat wzwyż.

Pomimo licznych badań dokumentujących toksyczne działanie BPA na różne problemy zdrowotne, takie jak: płodność, otyłość i cukrzyca, ta substancja chemiczna wciąż pojawia się w wielu produktach konsumenckich.

Plastikowe butelki na wodę to tylko jedno ze źródeł bisfenolu A. W rzeczywistości większość ludzi nie zdaje sobie sprawy, że BPA znajduje się w wielu produktach i półproduktach – w płytach CD, wypełniaczach i kompozytach dentystycznych, plastikowych zastawach stołowych, zabawkach i niektórych butelkach dla niemowląt. BPA występuje również w walucie na całym świecie, paragonach fiskalnych wystawianych na papierze termicznym, w opakowaniach żywności.

Nawet jeśli produkt jest oznaczony jako wolny od BPA, nadal mogą znajdować się tam szkodliwe chemikalia. Obawy konsumentów dotyczące BPA w końcu zwróciły uwagę Agencji Żywności i Leków (FDA), która zakazała sprzedaży butelek dla niemowląt zawierających BPA w 2012 r. Sprawiło to jednak, że teraz zamiast
BPA producenci używają bisfenolu S (BPS) i innych chemikaliów, które – jak dowodzą ostatnie badania – są tak samo, a nawet bardziej szkodliwe niż BPA. 

POLECAMY

BPA a płodność

Jednym z najbardziej niepokojących skutków stosowania bisfenolu jest jego negatywny wpływ na płodność. Co gorsze – uniknięcie wystawiania się na toksyczne działanie BPA jest praktycznie niemożliwe, ponieważ jest nim już zanieczyszczone środowisko.

W jednym z najnowszych, rzetelnych badań naukowcy z University of Buea w Kamerunie postanowili sprawdzić to, co mówią najnowsze dane na temat związku niepłodności z BPA. Naukowcy odkryli, że BPA wpływa na układ rozrodczy męski i żeński, a co bardziej niepokojące, może wpływać na rozwijający się płód. Stwierdzono, że BPA powoduje szereg wad w rozwijającym się zarodku, takich jak: feminizacja płodów męskich, zanik jąder i najądrzy, powiększony rozmiar prostaty, pogorszenie parametrów plemników dorosłych (na przykład liczba plemników, ich ruchliwość i gęstość). BPA wpływa na oś podwzgórze–przysadka–jądro, wpływając na gospodarkę hormonalną u dorosłych, co jest związane z zaburzeniami czynności plemników. Dodatkowo indukuje również stres oksydacyjny w jądrach i najądrzach, co sugeruje, że suplementacja przeciwutleniaczami może pomóc zrównoważyć niektóre działanie niepożądane wywołane przez BPA. Wpływa również na rozwój tarczycy zarodka.
 

Mężczyźni narażeni na BPA wykazywali obniżone libido i trudności z ejakulacją.


Negatywne efekty nadmiernej ekspozycji na bisfenol A w kontekście płodności dotyczą również kobiet. Badanie z 2013 r. przeprowadzone przez Jilin Medical College w Chinach wykazało, że „długotrwałe narażenie samic ssaków na BPA może prowadzić do zaburzeń endokrynologicznych, a następnie zmian morfologicznych i czynnościowych jajników, macicy, pochwy i jajowodów”, które zostały bezpośrednio powiązane z niepłodnością. Te negatywne skutki obserwuje się u kobiet, które naturalnie zaszły w ciążę, a także u tych, które próbują zajść w ciążę poprzez zapłodnienie in vitro (IVF). W innym badaniu przeprowadzonym na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco odkryto, że ekspozycja na BPA u pacjentek zaburzała oocyt (wczesny etap żeńskiej komórki jajowej przed jej uwolnieniem). Zdrowie komórki jajowej uległo pogorszeniu podczas in vitro i mogło zapobiec prawidłowej implantacji i poczęciu.

Ekspozycja na BPA jest związana z hiperandrogenizmem występującym w zespole policystycznych jajników. Badania na zwierzętach ujawniły zmiany w różnicowaniu płciowym mózgu, zwiększoną pulsację hormonu uwalniającego gonadotropinę i przedwczesne dojrzewanie płciowe.

Obecnie wykazano, że niektóre związki, które naśladują hormony endokrynne, zasadniczo zaburzają normalną hormonalną sygnalizację, stąd opisuje się je jako chemikalia zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego lub EDC. Pod względem mechanizmu działania BPA ma jedynie 25–30 razy większe powinowactwo wiązania receptora estrogenowego (ER) niż estradiol. Zatem tylko wysoka ekspozycja na BPA może wpływać na funkcje naturalnych ligandów ER, takich jak estrogeny. Syntetyczny estrogen BPA może indukować proliferację komórek, prowadząc do raka jajnika, poprzez receptor estrogenowy. Na podstawie chemicznego podobieństwa budowy BPA do beta-estradiolu (E2) ma on zdolność wiązania się z receptorami ER-α i ER-β, chociaż powinowactwo jest znacznie mniejsze niż w przypadku estrogenu.

W 2008 r. Narodowy Program Toksykologiczny przyznał, że ma pewne obawy dotyczące obecnego poziomu narażenia ludzi na BPA. Główne wątpliwości dotyczyły wpływu na prostatę u rozwijającego się płodu, niemowląt i dzieci, a także wpływu na mózg i zachowanie przy dawkach, na które narażonych jest większość ludzi każdego dnia. Narażenie na bisfenol A może wywoływać napady lęku, zwiększone ryzyko zachowań autystycznych, zaburzenia pamięci i uczenia się, a także zmiany zachowań społecznych.

BPA a układ pokarmowy

W lipcu 2018 r. w pierwszym tego rodzaju badaniu naukowcy zidentyfikowali kolejny czynnik ryzyka rozwoju dolegliwości układu trawiennego. Wskazali BPA jako czynnik ryzyka choroby zapalnej jelit w badaniu opublikowanym w czasopiśmie Experimental Biology and Medicine. Naukowcy z Texas A&M University odkryli, że u myszy, którym podawano bisfenol A w ilościach powszechnie występujących w typowej amerykańskiej diecie, pojawiły się objawy choroby zapalnej jelit, często obserwowane we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego. IBD obejmuje także takie choroby jak choroba Leśniowskiego-Crohna. BPA może negatywnie wpływać na metabolizm aminokwasów przez bakterie jelitowe. Badanie wykazało również niekorzystny wpływ BPA na bakterie odpowiedzialne za produkcję serotoniny. Obniżony poziom serotoniny może prowadzić do depresji i napadów lęku, więc BPA może nie tylko wpływać na same jelita, ale w związku z osią jelita–mózg oddziałuje na zdrowie psychiczne.

Badanie z 2016 r. opublikowane w „Environmental Pollution” wykazało, że podaż BPA z produktami spożywczymi spowodowała zmniejszoną różnorodność gatunków w mikrobiomie jelitowym myszy. Stwierdzono również, że promuje wzrost niektórych bakterii, jednocześnie zmniejszając populację innych. Badanie to wykazało, że zmiany w mikrobiomie jelitowym wywołane spożyciem BPA w diecie były podobne do zmian stwierdzonych przy diecie wysokotłuszczowej i diecie o wysokiej zawartości sacharozy, które to zmiany wpływają na rozwój choroby metabolicznej. Badanie ujawniło również markery rozwoju chorób związanych z niestabilną mikroflorą.

BPA a witamina D

Niedobór witaminy D jest związany z różnego rodzaju problemami zdrowotnymi, w tym z przyrostem masy ciała, rakiem, bezsennością, zapaleniem stawów, chorobami serca, stwardnieniem rozsianym i innymi chorobami z rodzaju autoagresji. BPA może odgrywać znaczącą rolę w niedoborze witaminy D. Przełomowe badanie z września 2016 r. wykazało, że ekspozycja na bisfenol A może obniżyć poziom witaminy D we krwi. Badanie opublikowane w czasopiśmie „Endocrine Society’s Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism” wykazało związek pomiędzy ekspozycją na większą ilość BPA, a zmniejszonym poziomem witaminy D u kobiet, chociaż związek ten nie był statystycznie istotny u mężczyzn.

Poziom witaminy D w organizmie obniżają również ftalany – kolejna toksyczna substancja chemiczna mająca negatywny wpływ na hormony, stosowana w winylach i wielu sztucznych zapachach. Badanie opublikowane w „Endocrine Society’s Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism” wykazało, że ludzie, którzy byli narażeni na większe ilości ftalanów, częściej mieli niski poziom witaminy D we krwi niż uczestnicy, którzy byli narażeni na mniejsze ilości chemikaliów zaburzających pracę układu hormonalnego.

Naukowcy twierdzą, że czynniki zaburzające produkcję hormonów mogą wpływać na aktywną formę witaminy D w organizmie w podobny sposób, jak zakłócają funkcje rozrodcze i prawidłową pracę tarczycy.

BPA może prowadzić do otyłości

W 2013 r. naukowcy z Kaiser Foundation Research Institute, którzy dokładnie ocenili poziom BPA w moczu u 1326 dzieci w wieku szkolnym z Szanghaju, powiązali bisfenol A z otyłością. Okazało się, że dziewczynki, które miały wyższy poziom BPA w moczu, były dwukrotnie bardziej narażone na wystąpienie otyłości niż pozostałe dzieci.

Problemy sercowe

W 2011 r. naukowcy opublikowali badanie, które ujawniło szczegóły dotyczące związku BPA z chorobami serca. W „PLOS One” stwierdzono, że bisfenol A faktycznie zmienia naturalną sygnalizację bicia serca u szczurzych samic. Doprowadzało to do arytmii i nieregularnego bicia serca, co czasami powoduje nagłą śmierć sercową. W prospektywnym badaniu z 10-letnim okresem obserwacji pacjenci bardziej narażeni na BPA we wcześniejszym czasie mieli znacznie więcej hospitalizacji z powodu choroby wieńcowej i/lub zmarli podczas obserwacji. Wyższy poziom bisfenolu A w moczu stwierdzano także u pacjentów z najcięższą chorobą wieńcową po angioplastyce. Inne badania epidemiologiczne wykazały związek między wysoką ekspozycją na BPA a chorobami serca, w tym zawałem mięśnia sercowego.

Czynnik doprowadzający do powstawania cukrzycy 

Szkodliwy wpływ BPA na komórki trzustki, a w konsekwencji zmniejszenie wydzielania insuliny i metabolizmu glukozy, jest poparty licznymi badaniami, ale sugeruje także działanie diabetogenne, zakłócając funkcje metaboliczne adipocytów i wpływając na rozwój oporności na insulinę. Obecne dowody wskazują, że bisfenol A wywiera swoją aktywność zaburzającą funkcjonowanie układu hormonalnego poprzez interakcję z jądrowym ER i w konsekwencji indukując zmiany w ekspresji genu estrogenu, ponieważ obie izoformy ER (α i β) są obecne w trzustce, mięśniach, wątrobie i tkance tłuszczowej. Stężenia powyżej lub poniżej fizjologicznego zakresu estrogenu mogą być szkodliwe dla komórek Langerhansa i tkanek obwodowych, które są wrażliwe na insulinę poprzez upośledzenie wydzielania i wrażliwości na nią. W artykule opublikowanym w „Acta Diabetologica” stwierdzono, że „wyższy poziom BPA w moczu związany jest ze stanem przedcukrzycowym, niezależnie od tradycyjnych czynników ryzyka rozwoju cukrzycy”. W artykule wyraźnie wykazano, że niezależnie od diety i kondycji fizycznej BPA wpływa na metabolizm glukozy poprzez indukowanie insulinooporności, dysfunkcję komórek beta trzustki, adipogenezę, stany zapalne i stres oksydacyjny.

Wpływ na stan uzębienia

Francuskie badanie z 2013 r. wykazało, że niewielka, codzienna ekspozycja na BPA uszkadza szkliwo zębów. Chociaż było to badanie na szczurach, odkrycia sugerują, że niezdrowe zmiany, których świadkami są dentyści u 18% dzieci (białe ślady na zębach i kruche szkliwo), mogą być spowodowane zbyt wczesnym kontaktem z BPA.

Wpływ na rozwój nowotworów

Narażenie na bisfenol A wydaje się być związane z wyższym występowaniem różnych rodzajów raka, a mianowicie piersi, macicy, jajników, prostaty. Głównym mechanizmem wskazanym w wyniku tych zmian jest aktywność estrogenowa BPA. Mimo że udowodniono wpływ BPA na wiele problemów zdrowotnych, takich jak otyłość i toksyczność neurologiczna, to wpływ bisfenolu A na nowotwory u ludzi i mechanizm rozwoju raka nadal nie są dobrze zilustrowane. BPA może indukować odpowiedzi genomowe w stężeniach niższych niż poziomy, przy których przewiduje się wiązanie z jądrowymi ER. Bisfenol A może również wiązać się z receptorami γ-estrogenowymi (ERRγ). Aktywacja ERK1/2/ERRγ stymuluje proliferację komórek w raku piersi po ekspozycji na niskie dawki BPA. Podobnie jak estradiol, BPA wiąże się również z receptorami błonowymi ER i GPR30 poprzez wyzwalanie szybkich odpowiedzi komórkowych przez szlaki sygnałowe niegenomowe. Metylacja DNA, modyfikacja histonu i ekspresja niekodujących RNA są niektórymi regulacjami epigenetycznymi indukowanymi przez BPA. Związek wpływa również na stabilność DNA. Kilka badań in vitro i in vivo wykazało możliwość wiązania BPA z DNA w komórkach ludzkich. 

Ekspozycja na BPA może prowadzić do zmian zarówno różnicowania komórek rozrodczych, jak i określonych mikrośrodowisk, co może nasilać rakotwórczość. Niska doustna dawka BPA może zmieniać funkcję komórek zarodkowych sutka (MaSC) u dorosłych szczurów i jest powiązana z profilem genetycznym zmian nowotworowych. Rakotwórcze działanie BPA może być również wynikiem zaburzeń immunologicznych. Bisfenol A stymuluje uwalnianie cytokin zapalnych, które potencjalnie indukują działanie immunosupresyjne w mikrośrodowiskach (na przykład w tkance tłuszczowej sutka), sprzyjając powstawaniu i postępowi nowotworów.
 

Jak ograniczać ekspozycję na BPA?

  • Najlepszym rozwiązaniem jest używanie szkła i stali nierdzewnej o jakości spożywczej. Oba te materiały są całkowicie bezpieczne, naturalne i łatwe do znalezienia. Zamiast korzystać z plastikowych pojemników wystarczy zmiana na wysokiej jakości stal nierdzewną lub pojemniki szklane.
  • Najlepiej unikać kuchenki mikrofalowej do podgrzewania potraw w plastikowych pojemnikach. Nie wystawiać wody w butelkach plastikowych na działanie promieni słonecznych i jej przegrzewanie.
  • Wodę butelkowaną zastąp wodą filtrowaną z kranu z dodatkiem minerałów. Korzystaj z gotowych butelek wyposażonych w filtry węglowe, które z łatwością można ze sobą zabrać.
  • Ogranicz lub całkowicie zrezygnuj z żywności przetworzonej i konserwowanej.
  • Pamiętaj, że BPA znajduje się również w pokrywkach do słoików, w puszkach z aerozolem (antyperspiranty czy lakiery do włosów), puszkach aluminiowych i metalowych, a nawet w beczkach do piwa.


The Environmental Working Group utworzyła przyjazną dla użytkownika bazę danych, w której można wyszukiwać produkty zawierające BPA. Baza obejmuje ponad 16 tys. produktów. 


Piśmiennictwo

  • Boudalia S., et al. A multi-generational study on low-dose BPA exposure in Wistar rats: effects on maternal behavior, flavor intake and development. Neurotoxicol Teratol. 2014 Jan-Feb;41:16-26.
  • Chen W.Y., Shen Y.P., Chen S.C., Assessing bisphenol A (BPA) exposure risk from long-term dietary intakes in Taiwan. Sci Total Environ. 2016 Feb 1;543(Pt A):140-146.
  • DeLuca J.A., et al., Bisphenol-A alters microbiota metabolites derived from aromatic amino acids and worsens disease activity during colitis. Exp Biol Med (Maywood). 2018 Jun;243(10):864-875.
  • Jedeon K., et al., Enamel Defects Reflect Perinatal Exposure to Bisphenol A. Am J Pathol. 2013 Jul; 183(1): 108–118. Manfo F.P., et al., Adverse effects of bisphenol A on male reproductive function. Rev Environ Contam Toxicol. 2014;228:57-82.
  • Sabanayagam C., Teppala S., Shankar A., Relationship between urinary bisphenol A levels and prediabetes among subjects free of diabetes. Acta Diabetol. 2013 Aug;50(4):625-31.
  • Shelby M.D., NTP-CERHR monograph on the potential human reproductive and developmental effects of bisphenol A. NTP CERHR MON. 2008 Sep;(22):v, vii-ix, 1-64 passim.
  • Yan P.P., et al., Effects of bisphenol A on the female reproductive organs and their mechanisms. Zhongguo Yi Xue Ke Xue Yuan Xue Bao. 2013 Dec;35(6):683-8.
  • https://www.ewg.org/research/timeline-bpa-invention-phase-out
  • https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0065399
  • https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0025455#abstract0
  • https://www.niehs.nih.gov/research/programs/endocrine/bpa_initiatives/index.cfm
  • https://www.sciencedaily.com/releases/2018/07/180705125720.htm
  • https://www.ucsf.edu/news/2010/12/5876/study-links-increased-bpa-exposure-reduced-egg-quality-women

Przypisy