Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdrowie i sprawność , Otwarty dostęp

15 czerwca 2020

NR 28 (Czerwiec 2020)

Cukrzyca a sport i żywienie

33

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) – cukrzyca należy do grupy chorób metabolicznych i charakteryzuje się podwyższonym stężeniem glukozy we krwi, czyli hiperglikemią. Stan ten wynika z defektu produkcji lub działania insuliny wydzielanej przez komórki beta trzustki. Ze względu na przebieg i przyczynę choroby wyznaczamy cukrzycę typu 1, typu 2, cukrzycę ciążową oraz inne specyficzne typy (np. jako następstwo sterydoterapii czy mutacji genetycznych).

Aktywność fizyczna jako prewencja cukrzycy

Wysiłek fizyczny to aktualnie niezbędna i powszechnie rekomendowana składowa leczenia cukrzycy. Stanowi formę prewencji cukrzycy typu 2, w której podstawą rozwoju jest postępująca insulinooporność. Badania na osobach z zaburzoną pracą gospodarki węglowodanowej wskazują, że zmiana stylu życia (w tym włączenie co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo) mogą zmniejszyć ryzyko rozwoju cukrzycy aż o 58%. Interwencja ta jest nawet bardziej korzystna niż włączenie leczenia metforminą, które skutkowało zmniejszeniem ryzyka tylko o 31% [1]. Badanie populacyjne przeprowadzone w Hiszpanii w latach 2009–2010 na prawie 5000 osób wykazało, że aż 44% osób z cukrzycą typu 2 charakteryzowało się niską aktywnością fizyczną [2]. 

Nie odnaleziono niestety metody prewencji cukrzycy typu 1, której podstawą jest autoagresja wobec komórek β wysp trzustki produkujących insulinę. W efekcie tego dochodzi do zahamowania syntezy hormonu obniżającego poziom cukru we krwi i rozwoju hiperglikemii. Niemniej jednak wskazuje się na możliwość wprowadzenia w stan chociażby częściowej remisji i ograniczenie dawek niezbędnej insuliny. W tej kwestii wysiłek fizyczny stanowi cenny element terapii. W badaniu na 16 mężczyznach z nowo rozpoznaną cukrzycą typu 1 wykazano, że badani aktywni fizycznie mieli średnio 5 razy dłuższy okres remisji w porównaniu do mężczyzn prowadzących siedzący tryb życia (33 miesiące vs 6 miesięcy). Oczywiście badanie miało swoje ograniczenia, m.in. mała liczba badanych, brak udziału kobiet i dzieci czy brak kwestionariuszy oceniających intensywność treningów. Niemniej jednak pozostawia pewne nadzieje dla osób z cukrzycą typu 1 [3]. 

Korzyści wynikające z uprawiania sportu w cukrzycy

Cukrzyca nie stanowi przeciwwskazań do prowadzenia aktywnego życia. W standardach leczenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego wskazane jest, aby zwiększać wśród pacjentów podejmowanie aktywności fizyczwnej (co najmniej 150 minut tygodniowo). Korzyści z takich działań mogą odnieść wszystkie osoby bez względu na wiek, przy czym zaznacza się, że największe odnotują osoby po 60. roku życia [4]. Główne korzyści uprawiania aktywności fizycznej u osób z cukrzycą typu 2 zostały przedstawione w tabeli 1.
 

Tabela 1. Główne korzyści wynikające z podejmowania aktywności fizycznej przez osoby z cukrzycą typu 2 [5].
Efekt Mechanizm poprawy
Poprawa glikemii  treningi siłowe i aerobowe zwiększają ilość GLUT4 i wychwyt glukozy nawet przy insulinooporności
Znikome ryzyko hipoglikemii w trakcie wykonywania treningów poziom insuliny maleje
Zwiększenie insulinowrażliwości trening może zwiększyć ekspresję i/lub aktywność białek biorących udział w metabolizmie glukozy i sygnalizacji insuliny
dzięki treningu siłowemu można zapobiec utracie mięśni z powodu starzenia czy prowadzenia siedzącego trybu życia 
Obniżenie poziomu stłuszczenia wątroby trening siłowy poprzez poprawę insulinowrażliwości może przyczynić się do obniżenia poziomu stłuszczenia wątroby, poprzez zmniejszenie syntezy kwasów tłuszczowych 
Poprawa profilu lipidowego zastosowanie treningu siłowego w połączeniu z aerobowym może skutkować redukcją poziomu LDL, bez zmian w cholesterolu HDL i poziomie trójglicerydów
Obniżenie ciśnienia tętniczego ćwiczenia aerobowe mogą zmniejszyć wartość ciśnienia skurczowego 4–8 mmHg
Poprawa zdrowia psychicznego zwiększona synteza i metabolizm serotoniny, wydzielanie endorfin 



Również osoby z cukrzycą typu 1 odniosą szereg korzyści wynikających z podejmowania aktywności fizycznej. Ćwiczenia mogą modulować stan zapalny i stres oksydacyjny poprzez zmniejszenie produkcji cytokin. To mogłoby ochronić komórki β trzustki przed niszczeniem. Także wspomniana wcześniej możliwość osiągnięcia lub wydłużenia czasu trwania remisji należy do jednej z większych korzyści [6].

Cukrzyca w sporcie – sławni diabetycy i wymagania PTD i PTMS

Cukrzyca nie przeszkadza w wyczynowym uprawianiu sportu. Wśród sportowców światowej klasy chorujących na cukrzycę możemy wymienić multimedalistów: polskiego wioślarza Michała Jelińskiego, amerykańskiego pływaka Gary’ego Halla czy angielskiego wioślarza Stephena Redgrave’a. W Polsce znany jest również drużynowy mistrz Polski z 2017 roku w kolarstwie Przemysław Kuświk. W tej samej dyscyplinie popularna jest także drużyna NovoNordisk Team zrzeszająca cukrzyków z cukrzycą typu 1, która startuje w prestiżowych zawodach, m.in. w Tour De France, Tour de Pologne czy Vuelta Mexico [7].  
W zasadach kwalifikacji Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) i Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dostępnych na stronie internetowej PTMS możemy wyczytać, że warunkiem do uprawiania sportu wyczynowego jest m.in.:

  • stosowanie intensywnej insulinoterapii za pomocą wstrzykiwaczy typu pen lub osobistej pompy insulinowej (preferowana jest druga forma)
  • systematyczna kontrola glikemii za pomocą glukometru (co najmniej 6 razy dziennie z dodatkowymi pomiarami okołotreningowymi) lub monitorowania metodą skanowania (FGM) lub ciągłego monitorowania glikemii (CGM)

Przeciwwskazaniem do uprawiania sportu jest m.in. średnia wartość HbA1c z ostatnich 12 miesięcy wynosząca >8,5% lub aktualny wynik ≥9%, więcej niż jeden epizod kwasicy ketonowej (silne powikłanie hiperglikemii), więcej niż jeden epizod ciężkiej hipoglikemii w ciągu ostatnich 12 miesięcy oraz liczne powikłania cukrzycy takie jak retinopatia proliferacyjna, neuropatia anatomiczna czy powikłania mikronaczyniowe. 

Nie wszystkie dyscypliny sportowe są zalecane dla osób z cukrzycą typu 1. Należą do nich dyscypliny motorowe, wodne, lotnicze i wspinaczkowe. Wystąpienie hipoglikemii w trakcie uprawiania tych dyscyplin stanowi szczególnie wysokie zagrożenie dla bezpieczeństwa zarówno samego sportowca, jak i otoczenia. Jeśli pacjent decyduje się na treningi, powinien być odpowiednio wyedukowany i osiągać odpowiednie cele leczenia oraz powinien dokonać pomiaru glikemii do 15 minut przed rozpoczęciem treningu czy startu, a jej wartość nie może wynosić mniej niż 120 mg/dl. Przy tego typu aktywnościach zalecane jest również korzystanie z systemu ciągłego kontrolowania glikemii (CGM), który umożliwia pomiar w czasie rzeczywistym bez jakichkolwiek działań ze strony pacjenta [8]. 

Hipoglikemia – niebezpieczeństwo dla sportowca

Jak widać stanem zagrażającym sportowcom w trakcie uprawiania aktywności fizycznej jest hipoglikemia, czyli tzw. niedocukrzenie. To określenie dotyczy spadku poziomu cukru poniżej 70 mg/dl przy współistniejących objawach, do których należą: drżenie rąk, zwiększona potliwość, problemy z widzeniem, tachykardia, osłabienie czy zaburzenia koordynacji. Jeśli w porę nie podejmie się działań mających na celu podniesienie poziomu cukru we krwi, niedocukrzenie może doprowadzić do utraty przytomności. Dlatego tak ważne jest ciągłe monitorowanie glikemii w trakcie treningu, edukowanie pacjenta w kwestii rozpoznawania objawów i podejmowania odpowiednich działań. Więcej na temat hipoglikemii pisał Marek Fischer w swoim artykule Hipoglikemia w sporcie w zeszłorocznym, październikowym wydaniu „Body Challenge”. 

Dlaczego hipoglikemia tak mocno zagraża sportom z cukrzycą typu 1? W trakcie treningu poziom glukozy w organizmie naturalnie spada ze względu na jej wzmożoną utylizację w mitochondriach komórek mięśniowych. U zdrowego człowieka istnieje szereg mechanizmów adaptacyjnych, które mają za zadanie utrzymywać równowagę między procesami syntezy glukozy przez wątrobę a wychwytem glukozy przez mięśnie w celu utrzymania normoglikemii. U osób z cukrzycą typu 1 mechanizmy te nie działają poprawnie lub są niewystarczające, w wyniku czego może dochodzić do nadmiernego spadku poziomu cukru we krwi. W przebiegu cukrzycy typu 1 obserwuje się obniżoną odpowiedź wydzielniczą trzustki na poziom hipoglikemii, co przekłada się na niższy wyrzut glukagonu do surowicy i mniejszą efektywność glukoneogenezy w wątrobie. Co ważne, podanie glukagonu przy ciężkim niedocukrzeniu przy wyczerpanych rezerwach glikogenu wątrobowego i mięśniowego może nie spowodować podniesienia wartości glikemii. Również wydzielanie katecholamin (adrenaliny, noradrenaliny) przez nadnercza może być niższe, co również przełoży się na gorszą naturalną reakcję organizmu na hipoglikemię. Dodatkowo zbyt wysoka dawka insuliny bazalnej lub bolusa przed treningiem może znacznie zmniejszyć utylizację wolnych kwasów tłuszczowych, ograniczyć rozpad glikogenu wątrobowego czy wykorzystanie aminokwasów do produkcji glukozy [6]. 

Żywienie sportowca z cukrzycą

Dieta sportowca powinna być dostosowana do jego treningów i indywidualnego zapotrzebowania na makroskładniki. Z reguły zapotrzebowanie na tłuszcze waha się między 20 a 25% dziennego zapotrzebowania. W diecie sportowca zaleca się zwiększenie spożycie białka do ok. 1,2–1,4 g/kg masy ciała w sportach wytrzymałościowych oraz 1,6–1,7 g/kg masy ciała w sportach siłowych. Podaż węglowodanów jest zależna od czasu trwania i intensywności treningu. Dokładne zalecenia przedstawia tabela 2.

Tabela 2. Rekomendowana ilość węglowodanów u sportowca z cukrzycą [9]
Rodzaj treningu Rekomendowana ilość węglowodanów [g/kg mc]
Trening o niskiej intensywności 3–5
Trening o umiarkowanej intensywności (1 godz./dzień) 5–7
Trening o dużej intensywności (1–3 godz./dzień) 7–10
Trening o dużej intensywności (4–5 godz./dzień) 10–12



W żywieniu przeciętnego diabetyka zalecane jest przestrzeganie diety o niskim indeksie glikemicznym w celu uniknięcia hiperglikemii. Z kolei w diecie sportowca produkty o wysokim indeksie glikemicznym, takie jak żele energetyczne, daktyle, dojrzałe banany czy ziemniaki, stanowią ważny element, szczególnie w porze okołotreningowej.

Żywienie okołotreningowe 

Przede wszystkim należy zaznaczyć, że możliwość podjęcia danego wysiłku fizycznego jest uzależniona od aktualnego poziomu glikemii. Zgodnie ze wsp...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy