Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia sportu

14 października 2019

NR 24 (Październik 2019)

Ekstremalizacja zachowań rekreacyjno-sportowych – dlaczego tak dużo od siebie wymagamy

0 35

Jak wiadomo, aktywność fizyczna stanowi istotny czynnik w kształtowaniu zdrowia, a upowszechnienie różnych jej form i dyscyplin sportu zapoczątkowało trend na uprawianie sportu na poziomie amatorskim. Liczne imprezy sportowe i rekreacyjne zachęcają nie tylko do podejmowania aktywności fizycznej, ale również do współzawodnictwa.

Względy prozdrowotne to jeden z wielu czynników motywacyjnych. Oprócz zdrowia i przyjemności z towarzysko-hobbistycznego podejścia, należy podkreślić psychologiczne aspekty uprawiania sportu i podstawowe potrzeby psychologiczne człowieka odpowiedzialne za motywację do działania w tym obszarze życia. 
Więcej, mocniej, szybciej. Żyjemy w czasach ogromnej presji czasu i osiągnięć, wymagając od siebie coraz więcej i w coraz liczniejszych dziedzinach, porównując się przy tym do powszechnie stawianych standardów i wzorców. Wszechobecnie propagowany zdrowy i aktywny tryb życia nawiązuje do zbalansowania stresującego trybu życia z aktywnością fizyczną w celu utrzymania prawidłowego zdrowia fizycznego i psychicznego. Co zrobić, kiedy sport i rekreacja staje się zagrożeniem dla nas samych? 

Przyczyny podejmowania się aktywności a potrzeby psychologiczne

Optymalne funkcjonowanie i psychiczny dobrobyt (wellbeing) jest wynikiem zaspokojenia podstawowych potrzeb psychologicznych. Zgodnie z teorią samoregulacji Deciego i Ryana, wspomniany dobrobyt i poziom motywacji do działania w zakresie konkretnych czynności jest zależny od trzech podstawowych potrzeb: autonomii, kompetencji i przynależności. To, jak skutecznie działamy i jak dużo zasobów (czasu, energii, pieniędzy itp.) decydujemy się poświęcić na realizację danego zadania, jest w dużej mierze zależne od istotności, poczucia kontroli i poziomu wpływu na wynik tego zadania. Autonomiczna motywacja – w przeciwieństwie do tej kontrolowanej – to właśnie świadomość, że wszystko, co robię, ma znaczenie i jest dla mnie ważne. Samoświadomość dotycząca własnych celów, wartości i przekonań jest niezbędna do podjęcia działań z pełnym zaangażowaniem w realizacji określonych samodzielnie celów. Środowisko pracy i życie codziennie jest w dużej mierze uzależnione od czynników zewnętrznych i działań innych osób, dlatego też dziedzina sportu i rekreacji staje się polem, które umożliwia zbudowanie poczucia takiej kontroli i autonomii. Sportowe cele są nasze własne, a forma i intensywność aktywności są całkowicie zależne od nas i są zgodne z indywidualnymi potrzebami. Możemy działać tak, jak chcemy – jest to dla nas ważne i przyczynia się do dobrego samopoczucia. W taki sposób wzmacniamy wewnętrzne formy motywacji do podejmowania się aktywności fizycznej. Potrzeba autonomii jest odpowiedzialna za motywację do działania, niezależnie od dziedziny, ze względu na chęć kontroli własnego życia. 
Zaraz po tym, gdy określimy i zdecydujemy się na realizację własnych celów w konkretnych dziedzinach, ujawnia się potrzeba bycia kompetentnym w tym obszarze. Poczucie kontroli nad zadaniami pozwala nam na samorealizację, która pokazuje efektywność naszych działań. Informacja o progresie w realizacji zadania, rozwoju umiejętności lub osiągnięcie celów pokazuje kompetencje i efekty wysiłku danej osoby. Jeśli one rosną i efekty własnej pracy są zauważalne, to wzmacniana jest motywacja do dalszego, możliwie jeszcze bardziej wymagającego działania. Każdy z nas ma chęć osiągania sukcesów, doznawania poczucia spełnienia, rozwijania umiejętności, zgłębiania wiedzy czy zdobycia mistrzostwa w dziedzinie, która jest dla nas ważna. Sport, rekreacja i hobby umożliwiają taki rozwój, który bardzo często nie jest dostępny w życiu zawodowym i prywatnym. Zaspokojenie potrzeby bycia kompetentnym; świadomość, że robimy coś dobrze; poczucie skuteczności i świadomość efektywności w sporcie są często zależne od nas samych, intensywności własnej pracy, zaangażowania i systematyczności. Nietrudno jest więc wpaść w pułapkę doskonalenia umiejętności i osiągnięć poprzez zwiększenie intensywności i liczebności treningów sportowych, co samo w sobie stanowi zagrożenie dla zdrowia, szczególnie dla początkujących osób. 
Autonomiczne formy motywacji w podejmowaniu aktywności sportowo-rekreacyjnej mają również związek z psychologiczną potrzebą relacji i przynależności. Aby optymalnie funkcjonować w codziennym życiu, potrzebujemy bliskich relacji, akceptacji i poczucia bezpieczeństwa. Grupy, środowiska i kultury ludzi z podobnymi wartościami, cechami czy celami pozwalają nam czuć, że przynależymy do jakiejś społeczności podobnych do siebie jednostek. Chcemy czuć się ważni, wspierani i akceptowani w grupie bliskich i znajomych osób. Potrzeba przynależności jest tak silna, że bardzo często stanowi główną przyczynę zainteresowania sportowo-rekreacyjnymi formami spędzania wolnego czasu. Im silniejsza potrzeba, tym więcej czasu dana osoba może chcieć poświęcać na takie aktywności, inwestując więcej uwagi w rozwój w tej dziedzinie życia. Dołączając do tego silną potrzebę kompetencji, chęć rozwijania umiejętności i zwiększoną potrzebę poczucia kontroli, sport i aktywność fizyczna w grupie mogą doprowadzić do ekstremalizacji zachowań niebezpiecznych dla zdrowia. 

Nastawienie na rozwój i pułapka perfekcyjności

Wzrost zaangażowania w formy aktywności fizycznej ma szerokie przyczyny psychologiczne związane z prawidłowym funkcjonowaniem człowieka. Potrzeba samorealizacji i chęć osiągnięć – niemożliwe do wypełnienia w życiu codziennym i zawodowym – mogą być pozytywną przyczyną prowadzenia zdrowego trybu życia albo czynnikiem zagrażającym, związanym z nadmiernym wysiłkiem i nagromadzeniem dodatkowych stresorów natury fizycznej i psychicznej, prowadzących do przetrenowania, kontuzji a nawet wypalenia. Presja związana z osiąganiem wspaniałych rezultatów, najczęściej w szybkim tempie, jest powiązana z rywalizacją z innymi i porównywaniem się do standardów innych osób. Zewnętrzne formy motywacji to między innymi chęć bycia lepszym bądź na równi z innymi, nie patrząc na indywidualny progres i aktywność dostosowaną do własnych możliwości.
W przeciwieństwie do autonomicznych form motywacji związanych z realizacją potrzeb i działaniem zgodnym z własnymi przekonaniami i celami, zewnętrzne formy motywacji w kontekście aktywności fizycznej to także działania w celu zdobycia uznania, akceptacji, prestiżu lub uniknięcie wstydu i odrzucenia przez najbliższe środowisko. Nastawienie na rozwój, objaśniane przez Carol Dweck, charakteryzuje się poczuciem kontroli nad własnymi osiągnięciami i rezultatami jako efekt własnego wysiłku i nabytych umiejętności. Takie postrzeganie sukcesu jako efektów pracy pozwala podejmować systematyczny wysiłek i wyzwania, oceniając je względem własnych standardów i mierników. Przeciwieństwem i ograniczeniem jest postrzeganie własnych osiągnięć w kontekście cech stałych i bycia lepszym lub gorszym od innych, co budzi frustrację i lęk związany z obawami porażki i negatywną oceną siebie. Takie działania mogą być przyczyną powstawania presji osiągnięć. Podejmowanie się aktywności sportowo-rekreacyjnej w celu uzyskania atencji i aprobaty innych, mające budować poczucie wartości osoby uprawiającej sport, przyczynia się do powstawania lęku i odczuwania negatywnych skutków stresu. Zarówno u profesjonalnych sportowców, jak i u amatorów, dzieci i młodzieży poczucie własnej wartości nigdy nie powinno być zależne od tytułów i osiągnięć. 

Lęk a wysiłek fizyczny

Poczucie kontroli i jej brak jest jednym z czynników odpowiedzialnych za występowanie przewlekłego stresu i lęku w życiu codziennym. Lęk, zgodnie z definicją, to poczucie niepokoju, cierpienia, nieustannej groźby. Jest to stan, w którym jedyną nadzieją na skuteczną obronę jest nieprzerwana czujność, co wprowadza nas w stan ciągłego napięcia. Przyczyną lęku i stanu czujności oraz wzmożonego napięcia są zniekształcenia poznawcze, które pozwalają nam wyolbrzymiać ryzyko i prawdopodobieństwo negatywnych zdarzeń. Skoro mówimy o zniekształceniach poznawczych, czyli błędnej interpretacji sytuacji, to warto zwrócić uwagę, jak wiele towarzyszy nam obaw w życiu codziennym. Martwimy się o wszystko, a ciągły stan niepokoju wprowadza nas w stan podwyższonego napięcia i wywołuje reakcję stresową naszego organizmu. Reakcja stresowa to naturalna odpowiedź układu nerwowego na stresory natury fizycznej, jednak w przypadku lęku obawiamy się i przewidujemy coś, co nie jest realnym zagrożeniem. Problemy w pracy, nagana, kłótnia z partnerem, ważny projekt, obowiązki domowe, kłopoty finansowe to wszystko sprzyja  poczuciu lęku i staje się stresorem natury psychologicznej. Lęk pojawia się wtedy, kiedy koncentrujemy uwagę na rzeczach, które mogą się dopiero wydarzyć i na daną chwilę leżą poza naszą kontrolą. W taki sposób pojawia się niepewność wyzwalająca stałe uczucie niepokoju. 
Stresory natury fizycznej to więc niejedyne bodźce, które wywołują u człowieka reakcję stresową. Natura wykształciła w nas automatyczne reakcje, które mają chronić przed zagrożeniami i zapewniać przetrwanie. Jedną z niewielu części ludzkiego mózgu, która oparła się ewolucji, jest ciało migdałowate, odpowiedzialne za natychmiastowe reagowanie na głód i strach. Nasi przodkowie obawiali się zagrożenia z przyczyn ataku drapieżnika lub głodu, a nie tego, czy zostaną skrytykowani przez zarząd i stracą pracę. Ciało migdałowate o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Body Challenge"
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • Szybki wgląd do filmów instruktażowych oraz planów treningowych i dietetycznych
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych wydań magazynu oraz dodatków specjalnych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy