Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdrowie i sprawność

15 października 2019

NR 24 (Październik 2019)

Triada atletek

Droga kobiet do sportu nie była łatwa. W 1920 roku odbyła się pierwsza próba dopuszczenia kobiet do biegów w programie Igrzysk Olimpijskich, choć zakończyło się to niepowodzeniem. Jednak od tego czasu wiele się zmieniło. Aktualnie kobiety trenują równie ciężko jak mężczyźni, uzyskując niekiedy lepsze wyniki – nierzadko odbywa się to kosztem ich zdrowia i prowadzi do zespołu objawów nazwanego triadą atletek.

Syndrom atletki wbrew pozorom nie dotyczy kobiet uprawiających sport zawodowo, kobiet trenujących kilka razy dziennie, startujących w zawodach czy maratonach. Bardzo często problem ten dotyka kobiety, których głównym celem jest poprawa sylwetki poprzez redukcję tkanki tłuszczowej. Układ hormonalny kobiet jest bardzo wrażliwy, dlatego zbyt intensywne treningi połączone z niskokaloryczną dietą mogą doprowadzić do wielu zaburzeń. 

Nadmierne restrykcje kaloryczne są bardzo często stosowane przez aktywne kobiety. Presja posiadania idealnej sylwetki często nakłania młode kobiety do ograniczania ilości spożywanych kalorii i często idzie w parze z wdrożeniem intensywnych treningów. 

Kiedy brakuje energii, naturalnym mechanizmem adaptacyjnym organizmu jest ,,ograniczenie” najmniej istotnych z punktu widzenia przetrwania funkcji fizjologicznych, a mianowicie funkcji reprodukcyjnych. 

Triada atletek

Female Athlete Triad (triada sportsmenek) jest definiowana jako zespół następujących objawów: 

  • niska dostępność energii, 
  • zaburzenia funkcji menstruacyjnych,
  • obniżona gęstość mineralna kości.

Pierwsze opisy dotyczące spadku mineralizacji kości połączonej z zanikiem miesiączki pochodzą z lat 80. ubiegłego wieku, ale dopiero w 2007 r. „American Collage of Sports Medicine” opublikował informacje o nowym zaburzeniu wraz z rekomendacjami dotyczącymi diagnozy i postępowania klinicznego. 

Zjawisko to jest najpowszechniejsze w sportach wytrzymałościowych oraz tych, w których ocenie podlega również samo ciało, np. w gimnastyce, balecie, jeździe figurowej na łyżwach. Równie dobrze może wystąpić u każdej aktywnej kobiety, zwłaszcza jeśli podejmuje się ona redukcji masy ciała, jest perfekcjonistką.
Zjawisko to również występuje u mężczyzn! U nich trudniej jest zaobserwować pierwsze objawy, np. brak miesiączki, a ponadto układ hormonalny kobiety jest bardziej wrażliwy i szybciej dochodzi do niepożądanych zmian w jego funkcjonowaniu. 

Najczęściej przyczyną tych zaburzeń jest ograniczenie spożywania kalorii w stosunku do wydatku energetycznego. Ograniczenie kalorii może być celowe bądź niezamierzone, ale triada atletek bywa powiązana z zaburzeniami odżywiania, takimi jak: jadłowstręt psychiczny czy bulimia. Zdarzają się również sytuacje, że nieuporządkowane jedzenie jest niezamierzone, a mimo to sportsmenka nie dostarcza odpowiedniej ilości jedzenia. Jednak większość przypadków wynika z celowego ograniczania podaży kalorii, omijania posiłków czy stosowania metod przeczyszczających. 

Obecna wiedza na temat mechanizmu leżącego u podstaw zaburzeń miesiączkowania związanego z nadmiernym wysiłkiem fizycznym poparta została badaniami, które wykazały, że najczęstszą przyczyną są ćwiczenia aerobowe połączone z ograniczeniem kalorii. Funkcja menstruacyjna zostaje przywrócona, gdy spożycie energii wzrasta w okresie ćwiczeń, co wskazuje na przyczynową rolę niskiej podaży energii w owych zaburzeniach. 

Niska dostępność energii rozpoczyna kaskadę zmian hormonalnych, na podstawie których powstają kolejne zaburzenia. Następuje wówczas zahamowanie produkcji gonadotropiny i zakłócenie wydzielania hormonów odpowiedzialnych za cykl menstruacyjny: luteinizującego i folikulotropowego, co prowadzi do obniżenia poziomu estrogenów. W przypadku długotrwałych, znacznych niedoborów podwyższony zostaje poziom kortyzolu oraz zmniejsza się poziom androgenów, co przyczynia się do obniżenia gęstości kości. 

Zmieniona gęstość mineralna kości 

Tkanka kostna jest stale przebudowywana przez osteoklasty (które rozpuszczają starą kość) oraz osteoblasty (które tworzą nową kość). Dzieje się to pod kontrolą hormonów steroidowych, hormonów tarczycy, cytokin oraz czynników wzrostu. W zespole syndromu atletek bardzo często dochodzi do obniżenia poziomu estrogenu, który m.in. zapobiega resorpcji kości. Osoby aktywne powinny mieć o 5–15% wyższą gęstość mineralną kości, co powinno zapobiec kruchości kości i zmniejszać ryzyko złamań. Częstość złamań stresowych jest wyższa u aktywnych kobiet cierpiących na brak miesiączki! 

Jak rozpoznać pierwsze objawy triady atletek 
 

Najczęstsze objawy zaburzenia to m.in.: 

  • uczucie zmęczenia, senność w ciągu dnia, brak energii,
  • problemy ze snem: wybudzanie się w nocy, problemy z zaśnięciem, 
  • brak efektów diety, mimo restrykcji kalorycznej, obrzęki, utrata masy mięśniowej, 
  • częste oddawanie moczu, 
  • słabsza odporność, długo trwające infekcje, 
  • nieregularne cykle menstruacyjne, większe bóle miesiączkowe, 
  • spadek siły/wytrzymałości, pogorszenie wyników sportowych, 
  • złamania przeciążeniowe.


Oczywiście wymienione objawy mogą wynikać również z innych powodów. Jednak w przypadku występowania kilku z nich równocześnie warto przeanalizować podaż energetyczną diety, styl życia danej osoby oraz przeprowadzić odpowiednie badania w celu potwierdzenia występujących zaburzeń. 

Wywiad i diagnostyka 

Elementem poprzedzającym diagnostykę laboratoryjną powinien być odpowiedni wywiad ze sportowcem. Rutynowa kontrola historii żywienia oraz trybu życia i stresorów współtowarzyszących powinna być nieodzownym elementem w pracy trenera czy dietetyka zajmującego się konkretnym sportowcem. 

Wywiad powinien obejmować: 

  1. Analizę jadłospisu z przeliczeniem liczby przyjmowanych kalorii i składników odżywczych: białek, węglowodanów, tłuszczów oraz witamin i składników mineralnych. Analizę wzorców żywieniowych i codziennych nawyków. 
  2. Historię miesiączkowania – średnia długość miesiączki, czas pomiędzy miesiączkami, zmiany w cyklu wraz ze zmianą intensywności treningów. W przypadku braku miesiączki należy wykluczyć ciążę. 
  3. Historia endokrynologiczna – analiza objawów sugerujących zmiany w funkcjonowaniu tarczycy, zaburzeń przysadki, cukrzycy oraz omówienie objawów związanych z zespołem policystycznych jajników. 
  4. Historia psychospołeczna – omówienie wzorców żywieniowych, wsparcia społecznego, celów, historii emocjonalnych mogących mieć wpływ na aktualne zachowania. 
  5. Analiza wydajności, siły,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Body Challenge"
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • Szybki wgląd do filmów instruktażowych oraz planów treningowych i dietetycznych
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych wydań magazynu oraz dodatków specjalnych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy