Dołącz do czytelników
Brak wyników

Probiotyki w sporcie

20 października 2017

NR 8 (Luty 2017)

Zespół nieszczelnych jelit
Czynniki uszkadzające barierę jelitową i metody jej odbudowy

0 316

Zwiększona przepuszczalność bariery jelita cienkiego, zwana także zespołem tzw. cieknącego/nieszczelnego jelita, jest uznawana coraz częściej za jedną z przyczyn większości chorób cywilizacyjnych. Jest to o tyle istotne, iż przez długi czas medycyna akademicka nie uznawała tej jednostki za potencjalną przyczynę pogorszenia stanu zdrowia, co skutkowało między innymi brakiem wiarygodnych metod umożliwiających jej zdiagnozowanie.

Tymczasem rozszczelnienie opisywanej bariery, odgrywającej w naszym organizmie zarówno rolę bariery, jak i filtra, otwiera niejako „wrota” do przenikania do wnętrza naszego organizmu nie tylko niestrawionych cząstek pokarmowych, co prowadzi do rozwoju utajonych reakcji na pokarmy (tzw. nietolerancji pokarmowych). Przez nieszczelną barierę jelita cienkiego przenikać mogą także toksyny pochodzące z żywności oraz mikroorganizmy (bakterie, grzyby) bądź fragmenty ich ścian komórkowych, aktywujące układ immunologiczny. W konsekwencji dojść może do endotoksemii oraz rozwoju stanu zapalnego, zarówno miejscowego, jak i ogólnoustrojowego. 

Celem niniejszego artykułu będzie więc ukazanie roli bariery jelitowej oraz metod diagnozowania zwiększonej przesiąkliwości jelitowej, z podkreśleniem ich rzeczywistej przydatności diagnostycznej. 

Bariera jelitowa – budowa i funkcje

Bariera jelitowa nie jest jednolitym tworem, lecz doskonale w stanie zdrowia współdziałającym zbiorem elementów. Jej rolą jest zapewnienie selektywnej przepuszczalności po to, aby do układu krwionośnego przedostawały się tylko składniki neutralne, nieszkodliwe i niezbędne dla funkcjonowania organizmu, czyli odpowiednio rozłożone substancje odżywcze, elektrolity i składniki mineralne. Sprawnie działająca bariera zatrzymuje na powierzchni jelita wszelkie substancje szkodliwe i toksyczne, czyli drobnoustroje, toksyny i inne. Do trzech wiodących funkcji bariery jelitowej zaliczyć więc należy rolę odżywczą (selektywne wchłanianie składników pokarmowych, płynów i elektrolitów) oraz odpornościową i ochronną (hamowanie przenikania mikroorganizmów, toksyn i innych związków obciążających do wnętrza organizmu). 

Na całość bariery jelitowej składają się: mikrobiota (czyli bakterie jelitowe bytujące w naszym przewodzie pokarmowym), warstwa śluzu, sIgA (wydzielnicza immunoglobulina A, czynnik chroniący przed kolonizacją błon śluzowych przez drobnoustroje chorobotwórcze), enterocyty (komórki nabłonka jelita cienkiego, element mechaniczny bariery), ścisłe połączenia pomiędzy enterocytami (zonulina, okludyna, klaudyna – warunkujące selektywną przepuszczalność bariery), kępki Peyera, komórki M, APC, limfocyty (elementy układu odpornościowego w przewodzie pokarmowym).

Niestety, w obecnych czasach na barierę jelitową działa szereg czynników uszkadzających, co dotyczy szczególnie mieszkańców krajów wysokorozwiniętych, do których zaliczyć należy także Polskę. 

 

Do czynników wpływających uszkadzająco na ciągłość bariery jelitowej zaliczyć należy: 

  • używki (nadużywanie alkoholu, palenie papierosów, narkotyki, stosowanie substancji dopingujących),
  • stres psychiczny (zarówno codzienny, jak i jednorazowe wydarzenie silnie obciążające psychicznie),
  • nadmierny stres fizyczny (sport wysokiego wyczynu),
  •  nadużywanie farmaceutyków (antybiotyki niszczące mikroflorę jelitową; niesteroidowe leki przeciwzapalne, np. ibuprofen),
  • przebyte zakażenia bakteryjne i wirusowe przewodu pokarmowego,
  • terapie inwazyjne (np. leczenie przeciwnowotworowe),
  • choroby (rozszczelnioną barierę jelitową obserwuje się chociażby u pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi, mukowiscydozą, alergią pokarmową).

 

Dla prawidłowego funkcjonowania bariery jelitowej konieczne jest prawidłowe i harmonijne współdziałanie wszystkich wymienionych elementów składowych. Dzięki takiej współpracy wszelkie potencjalnie szkodliwe substancje docierające do jelit ze środowiska zewnętrznego (m.in. z pokarmem, spożywanymi napojami) są zatrzymywane na powierzchni bariery, a następnie eliminowane z organizmu. Niestety, w momencie gdy choć jeden z elementów opisywanego filtra przewodu pokarmowego ulega zniszczeniu, wcześniej czy później struktura i funkcja całej bariery ulegają zaburzeniu. W konsekwencji po pewnym czasie rozwija się tzw. zespół jelita przesiąkliwego (Leaky Gut Syndrome), czyli częściowa lub całkowita utrata zdolności selekcji i kontroli nad elementami, które przenikają ze światła jelita do układu krwionośnego. Przez pewien czas od momentu uszkodzenia bariery wszelkie przenikające przez nią cząsteczki są eliminowane i neutralizowane przez układ odpornościowy, którego zdolności buforowe niestety wcześniej czy później się kończą. Z tego względu we krwi (która jest płynem pierwotnie jałowym) pojawiają się nie tylko niestrawione cząsteczki pokarmowe (prowadzące do rozwoju niepożądanych reakcji na pokarmy), ale także mikroorganizmy czy elementy toksyczne. Powoduje to aktywną odpowiedź układu odpornościowego, którego celem jest wyeliminowanie z układu krwionośnego wszelkich antygenów bez względu na fakt, czy jest to raczej nieszkodliwy pokarm, czy toksyna. Odpowiedź układu odpornościowego jest równoważna z powstaniem stanu zapalnego. Istotny jest fakt, iż im silniej przepuszczalna jest bariera jelitowa, tym do krwi przenika większa ilość niestrawionych cząstek pokarmowych i toksyn. W konsekwencji rozwija się coraz silniejszy stan zapalny, obejmujący kolejne organy i tkanki. 

Większość z nas nie zdaje sobie nawet sprawy z faktu, iż chroniczny stan zapalny rozwijający się w efekcie uszkodzenia bariery jelitowej może być przyczyną licznych dolegliwości, nierzadko pozornie niepowiązanych z przewodem pokarmowym, takich jak zmiany skórne, problemy ze strony przewodu pokarmowego (biegunki, wzdęcia, zaparcia, bóle brzucha), migrena, zespół chronicznego zmęczenia, depresja, cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, pogorszenie formy psychicznej i fizycznej, otyłość i nadwaga oraz wiele innych. Z objawami tymi pacjenci żyją niejednokrotnie przez wiele lat, bezskutecznie próbując ustalić przyczynę występujących dolegliwości. Kluczowy jest fakt, iż spożywanie coraz to nowych leków jedynie maskujących bądź łagodzących objawy powoduje często dalszą degradację bariery jelitowej i narastanie objawów.

 

Diagnostyka zespołu jelita przesiąkliwego

Testy oceniające barierę jelitową cieszą się sporą popularnością, należy jednak zaznaczyć, iż nie wszystkie z nich cechują się wystarczającymi parametrami diagnostycznymi (czułością i swoistością). Problemem są także liczne ograniczenia wielu z tych analiz, co uniemożliwia ich praktyczne wykorzystanie w diagnostyce zespołu zwiększonej przepuszczalności jelitowej.

 

Test buraczany (badanie moczu)

Najpopularniejszym bodajże testem na ciągłość bariery jelitowej jest tzw. test buraczany, którego popularność wynika przede wszystkim z możliwości samodzielnego wykonania, znikomych kosztów i pozornej możliwości natychmiastowej diagnostyki. Najprościej mówiąc, badanie to polega na spożyciu buraków lub soku z buraka i obserwacji, czy nie nastąpiła zmiana zabarwienia moczu po kilku godzinach od spożycia/wypicia. Według wytycznych pojawienie się czerwonego zabarwienia moczu świadczy o fakcie, iż nasze jelito „cieknie”, czyli że doszło do uszkodzenia połączeń pomiędzy enterocytami. 

Na wstępie wskazać należy szereg ograniczeń tego testu, które praktycznie dyskwalifikują go jako wiarygodne narzędzie do oceny ciągłości bariery jelitowej. Zaznaczyć należy bowiem, iż rzeczywistą przyczyną czerwonego zabarwienia moczu jest betanina, barwnik z grupy betacyjanin, który w jelicie cienkim wchłania się jedynie w ok. 20%. Po wchłonięciu betanina nie podlega już dalszym przemianom i w postaci niezmienionej wydalana jest z organizmu z moczem. Zabarwienie moczu po spożyciu buraków wynika w dużej mierze ze stabilności betacyjanin zależnej od szeregu czynników, przede wszystkim: wartości pH (barwnik jest stabilny w pH wynoszącym od 3,5 do 7), obecności antyoksydantów, stężenia barwnika w roztworze, temperatury czy nawet obecności kationów metali. Gdy pH nie mieści się w zakresie 3,5–7, kolor betaniny zmienia się z czerwonego na ciemnobrązowy, przez co zabarwienie moczu nie ulega zmianie. W praktyce oznacza to utratę czerwonej barwy w kontakcie z sokiem żołądkowym, enzymami trzustkowymi i żółcią. Innymi słowy, czerwone zabarwienie moczu po spożyciu betacyjanin może wynikać chociażby ze zbyt wysokiego pH żołądka. Kolejnymi czynnikami wpływającymi na zmianę zabarwienia barwnika jest także pH moczu. Na wynik testu wpływa ponadto suplementacja żelaza – u osób stosujących suplementy zawierające żelazo mocz nie będzie miał czerwonego zabarwienia, z kolei u osób z niedoborem żelaza po spożyciu buraków barwa moczu może się zmienić. Czerwone zabarwienie moczu obserwowane jest nawet u 80% pacjentów z niedoborami tego pierwiastka. Kolor moczu zale...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Body Challenge"
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • Szybki wgląd do filmów instruktażowych oraz planów treningowych i dietetycznych
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych wydań magazynu oraz dodatków specjalnych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy